Operacja Compass

We wrześniu 1940 r. włoska 10. Armia marszałka Rodolfa Grazianiego przekroczyła granicę libijską i wkroczyła do Egiptu, po czym zatrzymała się po przebyciu sześćdziesięciu mil, by utworzyć umocniony obwód wokół Sidi Barrani. Włosi wznieśli odizolowane obozy rozciągające się od Maktili nad wybrzeżem Morza Śródziemnego na południowy zachód, aż po Sofafi. Pozycje dzieliły rozległe obszary otwartej pustyni, przez co nie mogły zapewnić sobie wzajemnego wsparcia ogniowego ani skoordynować lokalnych odwodów przeciw zmechanizowanemu przeciwnikowi.

Generał Archibald Wavell i generał porucznik Richard O'Connor opracowali plan operacji Compass jako pięciodniowego wypadu zaczepnego sił Zachodniego Zgrupowania Pustynnego, liczących 36 000 żołnierzy. W nocy z 8 na 9 grudnia 1940 r. 4. Dywizja Indyjska i 7. Dywizja Pancerna potajemnie przeszły przez lukę na południe od Nibejwy. Natarcie, prowadzone przez czołgi piechoty Matilda II z 7. Królewskiego Pułku Czołgów, których ciężki pancerz okazał się odporny na włoski ogień przeciwpancerny, uderzyło od tyłu na zmotoryzowane zgrupowanie generała Pietra Malettiego w Nibejwie i rozbiło je, po czym opanowało Tummar Zachodni i Tummar Wschodni. Do 11 grudnia Sidi Barrani padło, a włoskie garnizony wzdłuż nadmorskiej równiny zostały okrążone lub rozbite.

Dostrzegając skalę włoskiej klęski, Wavell rozkazał O'Connorowi kontynuować natarcie na zachód, w głąb Libii, mimo że doświadczoną 4. Dywizję Indyjską wycofano do służby w Afryce Wschodniej i zastąpiono nią świeżo przybyłą 6. Dywizję Australijską. Po oczyszczeniu posterunków granicznych w rejonie Sollum i fortu Capuzzo Australijczycy 3 stycznia 1941 r. zaatakowali umocniony obwód Bardi. Przecinając zasieki i korzystając ze wsparcia czołgów Matilda, w ciągu trzech dni walk zdobyli twierdzę i wzięli do niewoli około 36 000 Włochów.

O'Connor nie dał przeciwnikowi wytchnienia. 7. Dywizja Pancerna ominęła twierdzę morską w Tobruku i odcięła jej zachodnie połączenia drogowe, umożliwiając 6. Dywizji Australijskiej przełamanie obrony 21–22 stycznia. Tobruk skapitulował 22 stycznia; do niewoli dostało się 25 000 włoskich obrońców, a Brytyjczycy przejęli ważne urządzenia portowe. Gdy Włosi ewakuowali Dernę i szykowali się do całkowitego opuszczenia północnej Cyrenajki, rozpoznanie lotnicze wykryło ich kolumny ciągnące na południowy zachód nadmorską szosą w kierunku Adżdabiji i Trypolitanii.

O'Connor przeprowadził śmiały manewr odcinający na południe od Dżabal al-Achdar, kierując 7. Dywizję Pancerną z Mekili przez nieoznaczoną na mapach pustynię, przez Msus i Antelat. Poruszając się przy ścisłym racjonowaniu paliwa i wody przez usiany głazami bezkres, improwizowane „Combeforce” dotarło 5 lutego do nadmorskiej szosy w Sidi Saleh, na południe od Beda Fomm — zaledwie kilka godzin przed pojawieniem się czołowych oddziałów wycofujących się wojsk włoskich. Przez dwa dni rozpaczliwych walk okrążone resztki 10. Armii podejmowały kolejne ataki pancernych zgrupowań, próbując przebić się przez brytyjskie pozycje blokujące drogę. Natarcia, prowadzone bez należytej koordynacji, załamywały się pod ogniem dział przeciwpancernych i czołgów pościgowych.

Rankiem 7 lutego 1941 r. generał Giuseppe Tellera został śmiertelnie ranny, generał Annibale Bergonzoli poddał się, a zorganizowany opór włoski w Cyrenajce załamał się. Brytyjskie czołgi lekkie ścigały zdemoralizowanych ocalałych aż do El Agheila. W ciągu dwóch miesięcy Zachodnie Zgrupowanie Pustynne przebyło 500 mil, zniszczyło dziesięć włoskich dywizji i wzięło do niewoli ponad 133 000 żołnierzy, zdobywając 420 czołgów i 845 dział, przy stratach własnych poniżej 2 000 ludzi.