Bitwa kijowska (1941)

Po pierwszych tygodniach operacji „Barbarossa” Wehrmacht wdarł się głęboko na terytorium Związku Radzieckiego. W centralnym odcinku frontu Grupa Armii „Środek” zdobyła Smoleńsk, tworząc na południu ogromny, wysunięty klin. Radziecki Front Południowo-Zachodni utrzymywał tam linię wzdłuż Dniepru, w rejonie Kijowa. Chociaż szef Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych Wehrmachtu Franz Halder i dowódca 2. Grupy Pancernej Heinz Guderian opowiadali się za bezpośrednim wznowieniem marszu na Moskwę, Adolf Hitler zainterweniował. 21 sierpnia 1941 r. Hitler zarządził, że bezpośrednim priorytetem operacyjnym jest zniszczenie wojsk radzieckich na Ukrainie oraz zdobycie Zagłębia Donieckiego i Półwyspu Krymskiego.

Hitler rozkazał 2. Grupie Pancernej Guderiana i niemieckiej 2. Armii przerwać natarcie na wschód i skierować się na południe z rejonu Homla i Staroduba. Jednocześnie Grupa Armii „Południe” feldmarszałka Gerda von Rundstedta przygotowywała uderzenie na północ. 1. Grupa Pancerna Ewalda von Kleista wraz z niemiecką 17. Armią utworzyła przyczółki na wschodnim brzegu Dniepru pod Krzemieńczukiem i Czerkasami. Między zbliżającymi się z dwóch stron siłami znalazł się Front Południowo-Zachodni Michaiła Kirponosa, w składzie którego walczyły 5., 21., 26., 37. i 38. Armia. Mimo usilnych zaleceń marszałka Siemiona Budionnego i generała Gieorgija Żukowa, by opuścić kijowski występ i wycofać się na wschód, Józef Stalin wielokrotnie odmawiał zgody na odwrót.

Pod koniec sierpnia wojska pancerne Guderiana przekroczyły Desnę, odpierając kontrataki nowo utworzonego Frontu Briańskiego, po czym ruszyły na południe, w kierunku Konotopu i Romn. Od południa Kleist 12 września wyprowadził swoje dywizje z przyczółka pod Krzemieńczukiem. Przełamały one słabą osłonę 38. Armii radzieckiej i szybko ruszyły na północ, w kierunku Łubnów i rzeki Suły. Łączność wojsk radzieckich załamała się pod nieustannymi atakami Luftwaffe, a dowództwo radzieckie straciło rozeznanie w szybkim tempie natarcia niemieckich zagonów pancernych.

14 września czołowe oddziały 3. Dywizji Pancernej Guderiana i 16. Dywizji Pancernej Kleista nawiązały łączność w pobliżu Łochwicy, około 200 kilometrów na wschód od Kijowa. Do 16 września okrążenie zostało całkowicie zamknięte, a setki tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej znalazły się w rozległym kotle między Dnieprem a Sułą. Stalin z opóźnieniem zezwolił na próbę przebicia się 17 września, lecz skoordynowany opór już się załamał.

19 września 6. Armia feldmarszałka Walthera von Reichenaua wkroczyła do Kijowa, przekroczyła Dniepr i przez kilka dni likwidowała punkty oporu w mieście. Okrążone oddziały radzieckie podejmowały desperackie próby przebicia się na wschód. 20 września, na południowy zachód od Łochwicy, kolumna sztabowa Frontu Południowo-Zachodniego próbująca wydostać się z okrążenia wpadła w zasadzkę w pobliżu uroczyska Szułejkowe; w starciu zginęli generał Kirponos, jego szef sztabu Wasilij Tupikow oraz komisarz obwodowy Mychajło Burmystenko. Do 26 września zorganizowany opór w kotle ustał. Uwięziono w nim ponad 452,000 żołnierzy radzieckich, a straty Frontu Południowo-Zachodniego przekroczyły 600,000 zabitych, wziętych do niewoli lub zaginionych, co całkowicie zrujnowało południowe skrzydło Armii Czerwonej.