Winteroorlog

Op de ochtend van 30 november 1939 stak het Rode Leger de Finse grens over de gehele lengte over, terwijl Sovjetbommenwerpers Helsinki en andere steden aanvielen. Vier Sovjetlegers rukten op: het 7th op de Landengte van Karelië in de richting van de Mannerheimlinie, het 8th ten noorden van het Ladogameer, het 9th Midden-Finland in bij Suomussalmi, Kuhmo en Salla, en het 14th vanuit Moermansk tegen Petsamo aan de Noordelijke IJszeekust. Later werden nog twee legers afgesplitst: het 13th van de oostelijke vleugel van het 7th Leger op de landengte, eind december, en het 15th van het 8th Leger ten noorden van Ladoga op 12 februari. Stalin installeerde in Terijoki een marionettenstaat, de ‘Finse Democratische Republiek’, onder leiding van Otto Kuusinen, met de bedoeling deze binnen enkele weken in Helsinki te vestigen. De Finse troepen, in oktober gemobiliseerd en vanaf 30 november onder bevel van maarschalk Carl Gustaf Emil Mannerheim, stuurden alleen dekkingstroepen naar de grens; op de landengte trokken die zich in de eerste week terug naar de Mannerheimlinie.

Halverwege december liep de Sovjetopmars op de landengte vast voor de Mannerheimlinie, een gordel van bunkers en veldversterkingen die liep van de Finse Golf via Summa en de waterweg van de Vuoksi tot Taipale aan het Ladogameer. Herhaalde Sovjetaanvallen bij Taipale, waar de linie het Ladogameer bereikte, slaagden er gedurende de oorlog niet in de verdedigers te verdrijven. Verder naar het noorden, in Ladoga-Karelië, versloeg de Finse groep-Talvela op 12 december de Sovjet-139th Divisie bij Tolvajärvi. De 12th Divisie van generaal-majoor Woldemar Hägglunds IV Legerkorps hield van 7 december tot het einde van de oorlog de rivierlinie van de Kollaa in handen, soms met slechts vier bataljons tegenover twee Sovjetdivisies. In januari sneed Hägglunds tegenoffensief de Sovjet-168th en 18th Divisies af in motti’s bij Kitelä en Lemetti, aan de oever van het Ladogameer.

De meest spectaculaire Finse successen werden behaald in de wildernis van Midden-Finland. Rond Suomussalmi omsingelde en vernietigde de 9th Divisie van kolonel Hjalmar Siilasvuo in december de Sovjet-163rd Divisie. Daarna keerde zij zich tegen de 44th Divisie, die was gestuurd om deze te ontzetten. Met behulp van ‘motti’-tactieken sneden kleine Finse ski-eenheden de Sovjetcolonne, die aan de wegen gebonden was, op in geïsoleerde groepen en vernietigden die stukje bij beetje langs de Raateweg, tot begin januari 1940. De schattingen van de Sovjetverliezen in deze sector lopen uiteen van ongeveer 22.500 tot 27.000 man; de Sovjetcommandant Aleksej Vinogradov werd later voor de krijgsraad gebracht en geëxecuteerd. Vanaf 28 januari omsingelde Siilasvuo’s divisie de Sovjet-54th Divisie ten oosten van Kuhmo. Die hield stand, bevoorraad vanuit de lucht, tot het einde van de oorlog. Bij Salla werd de Sovjet-122nd Divisie in december vóór Kemijärvi tot staan gebracht en trok zij zich in januari terug naar Märkäjärvi. In het hoge noorden veroverde het Sovjet-14th Leger Petsamo in de eerste dagen van de oorlog. Halverwege december bereikte het de nikkelmijnen van Salmijärvi, maar bij Höyhenjärvi werd de opmars gestuit. Eind februari hervatte het leger de opmars in de richting van Nautsi, zonder het binnenland te bereiken.

De regering van Stalin liet het marionettenregime van Kuusinen op 29 januari 1940 vallen en gaf aan rechtstreeks met Helsinki te willen onderhandelen, terwijl zij zich voorbereidde op een zwaardere aanval. Op 7 januari verving Stalin het oorspronkelijke invasiebevel door generaal Semjon Timosjenko. Deze reorganiseerde het Sovjet-Noordwestelijk Front, bracht artillerie samen en trainde de troepen opnieuw voor een methodische aanval op versterkte linies. Op 1 februari begonnen de Sovjets een bombardement waarbij in de eerste 24 uur zo’n 300.000 granaten op de Finse linie werden afgevuurd. Op 11 februari volgde een geconcentreerde aanval met infanterie en pantserwagens. De Finse verdedigers, uitgeput na meer dan zeventig dagen onafgebroken strijd en met weinig munitie en reserves, konden het gat bij Summa niet dichten. Op 15 februari gaf Mannerheim toestemming voor de algemene terugtocht van het II Korps van de Mannerheimlinie naar de tussenlinie.

Eind februari voerde het Finse leger een vechtend terugtrekken over de landengte uit. Het verdedigde de tussenlinie en trok zich op 27 februari terug naar de achterlinie, die via Viipuri, de tweede stad van Finland, Tali en Kuparsaari naar de Vuoksi liep. Sovjettroepen staken de bevroren Viipuri-baai over en landden op 5 maart op de westelijke oever bij Vilaniemi, waarmee zij de weg naar Helsinki afsneden. Andere troepen drongen door tot de oostelijke buitenwijken van de stad, rukten op in de richting van Tali en staken de Vuoksi over bij Vuosalmi. De Finnen hielden Viipuri en Taipale nog in handen toen het staakt-het-vuren op 13 maart om 11:00 inging. Op 23 februari stelden de Sovjets vredesvoorwaarden die overdracht van de landengte en de oever van het Ladogameer eisten. Finland, met een leger dat bijna op instorten stond maar nog wel georganiseerd was, stuurde een delegatie die op 7 maart in Moskou aankwam. Het Vredesverdrag van Moskou werd op 12 maart ondertekend en trad de volgende dag in werking. Finland stond ongeveer 9–11 procent van zijn grondgebied af, waaronder de gehele Landengte van Karelië met Viipuri, Ladoga-Karelië, een deel van de streek rond Salla en het Rybatsji-schiereiland. Ook werd Hanko voor dertig jaar aan de Sovjet-Unie verpacht. Zo’n 430.000 Finnen werden uit de afgestane gebieden geëvacueerd. Finland behield zijn onafhankelijkheid; de slechte prestaties van het Rode Leger in de beginfase beïnvloedden zowel Hitlers inschatting van de Sovjetzwakte als de naoorlogse hervormingen van het Sovjetleger.