Operatie Compass

In september 1940 trok het Italiaanse 10e Leger onder maarschalk Rodolfo Graziani de Libische grens over naar Egypte. Na zestig mijl hield het halt om rond Sidi Barrani een versterkte perimeter aan te leggen. De Italianen bouwden geïsoleerde kampen, die zich uitstrekten van Maktila aan de Middellandse Zeekust zuidwestwaarts tot Sofafi. De posities lagen ver uit elkaar, midden in open woestijn, zodat ze elkaar niet met vuur konden steunen en geen plaatselijke reserves konden coördineren tegen een gemechaniseerde tegenstander.

Generaal Archibald Wavell en luitenant-generaal Richard O'Connor bedachten Operatie Compass als een vijfdaagse verrassingsaanval door de 36.000 man sterke Western Desert Force. In de nacht van 8–9 december 1940 trokken de 4e Indische Divisie en de 7e Pantserdivisie ongemerkt door de opening ten zuiden van Nibeiwa. De aanval werd aangevoerd door Matilda II-infanterietanks van het 7th Royal Tank Regiment. Hun zware bepantsering bleek bestand tegen Italiaans antitankvuur. De troepen overvielen de gemotoriseerde formatie van generaal Pietro Maletti bij Nibeiwa vanuit de achterhoede en rolden vervolgens Tummar West en Tummar East op. Op 11 december was Sidi Barrani gevallen en waren de Italiaanse garnizoenen langs de kustvlakte omsingeld of verslagen.

Toen de omvang van de Italiaanse ineenstorting duidelijk werd, beval Wavell O'Connor westwaarts Libië in op te rukken en het succes uit te buiten. De ervaren 4e Indische Divisie werd ondertussen teruggetrokken voor inzet in Oost-Afrika en vervangen door de pas aangekomen 6e Australische Divisie. Nadat de grensposten rond Sollum en Fort Capuzzo waren veroverd, vielen de Australiërs op 3 januari 1941 de versterkte perimeter van Bardia aan. Na het ruimen van prikkeldraadversperringen en met steun van Matildatanks namen ze het fort en ongeveer 36.000 Italiaanse krijgsgevangenen, na drie dagen strijd.

O'Connor rukte zonder oponthoud verder op. De 7e Pantserdivisie trok om de marinevesting Tobroek heen en sneed de verbindingen over de weg naar het westen af. Hierdoor kon de 6e Australische Divisie op 21–22 januari de verdedigingswerken doorbreken. Tobroek capituleerde op 22 januari; 25.000 Italiaanse verdedigers en belangrijke haveninstallaties vielen in Britse handen. Toen de Italianen Derna ontruimden en zich voorbereidden om heel noordelijk Cyrenaica op te geven, ontdekten luchtverkenners dat hun colonnes langs de kustweg zuidwestwaarts trokken, richting Agedabia en Tripolitania.

O'Connor zette ten zuiden van de Djebel Akhdar een gewaagde omsingelingsmanoeuvre in. Hij stuurde de 7e Pantserdivisie vanuit Mechili dwars door de niet in kaart gebrachte woestijn, via Msus en Antelat. De geïmproviseerde ‘Combeforce’ trok met strikte rantsoenering van benzine en water door een steenachtig gebied en bereikte op 5 februari de kustweg bij Sidi Saleh, ten zuiden van Beda Fomm. Dat was slechts enkele uren voordat de voorhoede van de terugtrekkende Italiaanse colonnes verscheen. Twee dagen lang probeerden de ingesloten resten van het 10e Leger herhaaldelijk met pantseraanvallen door de Britse blokkade heen te breken. Hun onsamenhangende aanvallen werden echter door antitankkanonnen en kruisertanks uiteengeslagen.

Op de ochtend van 7 februari 1941 raakte generaal Giuseppe Tellera dodelijk gewond, gaf generaal Annibale Bergonzoli zich over en stortte het georganiseerde Italiaanse verzet in Cyrenaica in. Britse lichte tanks achtervolgden de gedemoraliseerde overlevenden tot El Agheila. In twee maanden was de Western Desert Force 500 mijl opgerukt, had zij tien Italiaanse divisies vernietigd en meer dan 133.000 krijgsgevangenen, 420 tanks en 845 stukken geschut buitgemaakt, tegen minder dan 2.000 eigen verliezen.